بوشهر نیازمند سيستم «انبوه بر» حمل و نقل همگاني اکبر توسلی

جنوب نیوز- اکبر توسلی: با افزايش روزافزون جمعيت در شهرها، نياز به استفاده از سيستمهاي حمل و نقل همگاني به منظور مديريت ترافيك شبكه معابر شهر، بيش از پيش احساس ميشود. در اين راستا، با افزايش تقاضاي استفاده از سيستمهاي حمل و نقل همگاني، شيوههاي معمول و رايج از نظر تعداد ناوگان و ظرفيت مسافرپذيري آن پاسخگو نبوده و نياز به استفاده از سيستمهاي حمل و نقل همگاني انبوهبر را ايجاب مينمايد. به طور معمول، سيستمهاي حمل و نقل همگاني كه حجم مسافر بيش از 10000 مسافر در جهت در ساعت در قطعه بيشينه را دارا باشد، سيستم حمل و نقل عمومي انبوه بر مينامند.

سيستمهايي كه در اين محدوده جاي ميگيرند عبارتند از:

1- سيستم اتوبوسراني تندرو (BRT)

2- سيستم تراموا

3- سيستم قطار سبك شهري (LRT)

4- سيستم مونوريل

5- سيستم ريلي سنگين يا مترو (MRT)

در شكل زير، محدوده حجم مسافر در ساعت هر شيوه در محور افقي و سرعت تجاري (كاربردي) آن، در محور عمودي نمايش داده شده است.

همانگونه كه در اين شكل نشان داده شده است، سيستم ريلي سنگين (مترو) قابليت جابجايي حجم قابل توجهي از مسافر را در مقايسه با ساير سيستمهاي انبوهبر دارا بوده و در بسياري از شهرها، ساخت آن با توجه به هزينههاي احداث اين سيستم، به هيچ وجه توجيه مالي و اقتصادي ندارد.

تجربه نشان داده است كه ساخت مترو در كلان شهرهايي با حداقل جمعيت 2 ميليون نفر با رعايت برخي شرايط و الزامات، توجيه پذير ميباشد. در سطح پايين تر از نظر قابليت جابجايي حجم مسافر، سيستمهاي قطار سبك شهري و مونوريل قرار دارند. سيستم قطار سبك شهري در مقايسه با مترو و حتي اتوبوس تندرو، عرض كمتري دارد. لذا در صورت اجراي آن به صورت همسطح و مختلط با جريان ترافيك، عرض كمتري از معبر را در مقايسه با اتوبوس تندرو اشغال مينمايد (در حدود 1 متر در مسير رفت و برگشت).

اين سيستم در حال حاضر در بسياري از كشورهاي دنيا بويژه كشورهاي اروپايي در حال استفاده ميشود و به عنوان يك سيستم پاك از نظر آلودگي هوا، شناخته ميشود. مونوريل، شيوهاي از حمل ونقل سبک ريلي است. مونوريل در واقع يک خط منفرد است که به عنوان ريل براي واگنهاي مسافري استفاده مي شود. ترن يا واگنها بوسيله چرخ هايشان بر روي اين ريل منفرد که درست در مرکز ترن يا واگن قرار ميگيرد، حرکت ميکنند. مونوريل معمولا بالاتر از سطح زمين قرار گرفتهاست. مونوريل براي استفاده در مناطق تفريحي مانند شهربازيها و همچنين شهرهاي توريستي گزينه مناسبي محسوب ميشود. تغذيه سيستم هاي مونوريل از طريق كابلهاي موجود در درون يا روي تك ريل آنها صورت ميگيرد.

تراموا از سيستم هاي رايج حمل ونقل عمومي شهري همگاني شهرهاي کوچک و متوسط محسوب ميشود که با استفاده از انرژي الکتريکي روي يک مسير ريلي حرکت مي نمايد. قطارهاي ۱ تا ۳ واگنه اين سيستم، در مسير خود مسافران را در ايستگاه هاي مشخص سوار و پياده مي کنند. به علت خصوصيات ويژه اين سيستم از جمله سهولت دسترسي، ايمني و راحتي، اين سيستم ريلي جذابيت خاصي بين برنامه ريزان حمل ونقل شهري و مردم داشته و از لحاظ سادگي تکنولوژي، اجراء، اداره و هزينه کمتر احداث و بهره برداري نسبت به ساير سيستم هاي ريلي مورد توجه بوده و مي باشد. انعطاف پذيري تراموا مشابه سيستم اتوبوس شهري و وسايل نقليه موتوري و شخصي بوده و از سيستم هايي است که مسئولين و مجريان شهري از آن استقبال نموده و بيش از هر سيستم ديگر ريلي در شهرهاي دنيا از آن استفاده شده است.

وجه اختلاف تراموا با سيستم قطار سبک شهري استفاده مشترک آن به همراه وسائط نقليه موتوري از سطح معابر شهري و عدم نياز به اختصاص معابر اختصاصي و غيرهمسطح جهت تردد مي باشد. همچنين تکنولوژي اين سيستم حمل ونقل ريلي در مقايسه با سيستم هاي مدرن قطار سبک شهري، از پيچيدگي کمتري برخوردار بوده و به راحتي قابل دستيابي است. قطارهاي تراموا روي ريل هايي که در بستر خيابانها نصب مي شوند، حرکت مي کنند و از گيرنده هاي جريان برق بالاسري انرژي خود را تامين مي نمايد. در حال حاضر تراموا در بسياري از شهرهاي اروپا، آسيا، آمريکاي شمالي و جنوبي، آفريقا و اقيانوسيه استفاده مي شود. از جمله اين شهرها مي توان از لندن، پاريس، ورشو، دوبلين، کلکته، هيروشيما، شانگهاي، زوريخ و برلين و بسياري ديگر نام برد.

نمونه سيستمهاي مونوريل اجرا شده در سطح دنيا

نمونه سيستم تراموا

نمونه سيستم قطار سبك شهري (LRT)

سيستم اتوبوس تندرو (BRT) نيز از جهاتي مشابه اتوبوسراني معمولي است. در اين سيستم با تغيير فاصله ايستگاهها و ايجاد اولويت حركت براي اين سيستم در مسير اختصاصي و اختصاص ناوگانهاي ويژه چند مفصلي، سرعت جابجايي مسافر را هرچه بيشتر افزايش دادهاند. نمونه آن در كشورهاي آسيايي، آمريكاي جنوبي بويژه برزيل و كلمبيا به وفور ديده ميشود.

نمونه سيستم اتوبوسراني تندرو

پس از معرفي سيستمهاي حمل و نقل انبوه بر، لازم است كه تجربيات كشورمان در بكارگيري اين سيستمها بررسي شود. سپس ميتوان بر اساس اين تجربيات، به اين پرسش پاسخ داد كه كدام يك از اين شيوهها ميتواند براي شهر بوشهر مفيد واقع شود.

در حال حاضر در كلانشهرهاي ايران استفاده از سيستم اتوبوسراني تندرو رو به افزايش است. در شهرهاي تهران، مشهد، اصفهان و تبريز اين سيستم در حال فعاليت است. اجرا و ساخت سريع زيرساختهاي اين سيستم، سهل الوصول بودن تهيه ناوگان آن و امكان استفاده از اتوبوس معمولي در شرايط تنگناهاي اقتصادي شهرها، از مزاياي عمده اين سيستم به شمار ميرود. اجراي اين سيستم در ساير مراكز استانها مانند قزوين و همدان و ... نيز در دستور كار قرار گرفته است.

در مورد سيستمهاي ريلي انبوه بر، شرايط اندكي متفاوت است. به طور كلي، مجوز استفاده از اين سيستم ريلي، تاكنون تنها در هشت شهر توسط نهادهاي ذيربط صادر شده است كه عبارتند از:

1- تهران 2- مشهد 3- اصفهان 4- تبريز 5- شيراز 6- كرج 7- قم 8- كرمانشاه

با توجه به شرايط خاص سيستم مترو، اين شيوه تنها در كلان شهرها در حال استفاده و يا ساخت ميباشد. نمونه اين شهرها ميتوان به تهران، مشهد و اصفهان اشاره نمود. در مورد شهري مانند شيراز نيز حجم مسافر بگونهاي است كه از نظر سيستم، قطار سبك شهري كفايت جابجايي مسافر را مينمايد و نيازي به سيستم مترو در آن وجود ندارد. درباره قم و كرمانشاه نيز مصوبه اوليه، احداث سيستم مونوريل در آن شهرها بود. با شروع به ساخت اين سيستم در شهر قم و مشخص شدن برخي موارد آن، مصوبه ساخت مونوريل در كرمانشاه تغيير پيدا كرد و نوع سيستم به قطار سبك شهري تغيير يافت.

لذا تنها سيستم مونوريل مصوب و در حال اجرا در سطح كشور در شهر قم وجود دارد. پيشرفت احداث آن نيز به دليل مشكلات به وجود آمده براي منظر شهري و هزينههاي احداث آن، اتمام آن را در هالهاي از ابهام قرار داده به گونهاي كه مسئولان در نظر دارند با كمترين هزينه ممكن و در كوتاهترين حالت، سيستم را به بهرهبرداري رسانند و فازهاي بعدي ادامه مسير را فعلا در دستور كار قرار ندهند.

شايد تراموا تنها سيستمي است كه در حال حاضر در هيچ كدام از شهرهاي كشور وجود ندارد. اما با توجه به هزينههاي احداث آن در مقايسه با ساير سيستمهاي ريلي كه بسيار كمتر است و نمونههاي موفق اجرا شده آن بويژه در شهرهاي اروپايي، مسئولان به دنبال مطالعه و اجراي اين سيستم در كلانشهرها و شهرهاي كوچكتر با جمعيت حدود پانصد هزار نفر ميباشند. نمونه اين شهرها ميتوان به اصفهان، تبريز و اراك اشاره نمود.

به عنوان نكته پاياني، درباره شهر بوشهر مي توان اشاره داشت كه امكان استفاده و يا عدم نياز به سيستمهاي حمل و نقل انبوهبر، بايد براساس نتايج مطالعات فني و كلان مانند طرح جامع حمل و نقل شهر، مشخص گردد. لذا به طور قطع نميتوان به اين پرسش، پاسخ روشني داد.

اما با تجربه نگارنده و به عنوان يك پيشنهاد ميتوان بيان نمود كه با توجه به جمعيت فعلي شهر بوشهر (بيش از 200 هزار نفر) و ميزان آن در افقهاي بلند مدت و فرا بلند مدت، از سيستم تراموا كه از ساير سيستمهاي ريلي كم هزينهتر است و ساخت آن در مقايسه با ساير سيستمها، بسيار سريع تر است، استفاده نمود. اين سيستم، علاوه بر امكان تطابق با وضعيت اقليم شهري، از نظر سيما و منظر شهري در مقايسه با ساير شيوه ها مانند مونوريل، كمترين تغيير را ايجاد مينمايد.

علاوه بر اين، با توجه به وضعيت خاص شهر بوشهر از منظر پدافند غير عامل، استفاده از آن در مقايسه با مونوريل كه در ارتفاع ساخته ميشود، مزاياي قابل توجهي دارد.

---

---