حکمت استاد سخن رضا داوریاردکانی

پس در شعر سعدی هم چیزهایی هست که شاید پیش از این مورد اعتنا قرار نگرفته باشد و در نتیجه درسی برای زمان ما در آن بتوان یافت. سعدی چنانکه خود متذکر بوده بیشتر گفتارش طربانگیز است و طیبتآمیز و این هر دو صفت صفات حکمت است. به یاد داشته باشیم حکمت سعدی را از شاعریاش جدا و مستقل نمیتوان دانست؛ اما چنانکه اشاره شد حکمت همیشه و همهجا با شعر یکی نیست.حکمت سخن عبرت است. حکیمان سفارش میکنند مردمان از دور روزگار عبرت بگیرند. سخن حکمت هم سخن عبرت است؛ یعنی از تاریخ و از سخن حکمت میتوان عبرت گرفت. سعدی که پرورده قرآن و اسلام و وارث حکمت قدیم ایرانیان است عجیب نیست که در بحثهای مرسوم و رسمی مثلا از اشعری نکاتی را آموخته باشد ولی این را نباید پیروی سعدی از متکلم دانست. راستی چرا نمیپرسند سعدی با ایران قدیم چه نسبت داشته است که این همه از انوشیروان و قباد و هرمز و جمشید گفته است. در مورد اثر پذیرفتن شاعر و متفکر نکات ظریفی هست که آنها را باید در نظر داشت.

آموزگار بزرگ زبان و حکمت
وقتی در باب بزرگان تفکر و آثارشان تحقیق میکنیم زنهار که قبل از تحقیق آنها را در طبقهبندیهای رسمی و فرقهای قرار ندهیم. در دهههای اخیر متاسفانه در کشور ما رسمی شایع شده است که نویسندگان و روشنفکران را با انتسابشان به یک حوزه سیاسی- فلسفی یا دینی- کلامی میشناسند و میشناسانند. این شیوه در مورد اشخاص سیاسی و پیروان ایدئولوژیها شاید ناروا نباشد؛ اما اهل نظر و شعر آن هم امثال سعدی و حافظ را بر حسب بستگیشان به تسنن و تشیع و تصوف و حتی با ملاک اشعری و معتزلی بودن نمیتوان سنجید.

اشعری بزرگ است. سعدی هم نسبتی با اشعری دارد و مگر نه اینکه بسیاری از بزرگان تاریخ تفکر و ادب ما در شرایطی پرورش یافتهاند که اندیشه اشعری غالب بوده است ولی آیا به این بزرگان برچسب اشعری باید زد؟ آیا نظامالملک و غزالی و مولوی و سعدی و حافظ پیروان اشعریاند؟
همه ما از گذشتگان چیزی آموختهایم و هر چه را درست و درستتر از آنها آموخته باشیم و بهتر شاگردی کرده باشیم بیشتر اهل استقلال فکر و نظریم. سعدی هر چه آموخته و از هر جا آموخته باشد سعدی است. او آموزگار بزرگ زبان و حکمت و ادب است و ما با همه کماعتناییها و بیاعتناییهایمان به او از او بیشتر از بسیاری از آموزگاران تاریخ آموختهایم و البته باید که بیشتر بیاموزیم.

اکنون دهها سال است که دانشآموزان ما دیگر، در مدارس سعدی و حافظ و مولوی و فردوسی نمیخوانند و اگر بخوانند بعضی قطعات شعری آنها را میخوانند. حتی فضلا و اهل ادب ما کمتر درباره گلستان و بوستان گفتهاند (و مگر درباره عطار و سنایی و نظامی حرفی داشتهایم و سخنی گفتهایم). من یکبار به یک استاد فلسفه آمریکایی که به ایران آمده بود چندین کتاب و از جمله ترجمه انگلیسی بوستان سعدی هدیه کردم. وقتی به کشورش برگشت نامهای نوشت و در آن خبر داد که کتاب بوستان را از وقتی شروع به خواندنش کرده از دست ننهاده تا آن را تمام کرده است. او کتاب بوستان را اثری عظیم و موثر یافته بود و مسلما اگر اصل بوستان را میتوانست بخواند شأن آن را والاتر مییافت؟ ما نمیدانیم چند تن از درسخواندههای ما کتاب بوستان را از ابتدا تا انتها خواندهاند. وقتی گلستان و بوستان را نخوانیم پیداست که مجالس پنجگانه و نصیحهالملوک و عشق و عقل و در تربیت یکی از ملوک و. ..را هم نمیخوانیم.